Tchaikovsky’s religieuze muziek

Naast symfonieën, opera’s, liederen, kamermuziek, pianostukken, symfonische gedichten heeft Tchaikovsky ook religieuze muziek gecomponeerd. Om te beginnen was hij zelf gefascineerd door de gezangen die hij hoorde als hij een kerk bezocht.

Een van de grootste genoegens

In 1877 schrijft hij aan Nadeshda von Meck: “De schoonheid van de kerk oefent nog steeds een grote aantrekkingskracht op mij uit. Ik ga heel vaak naar de mis; de liturgie van St. Johannes Chrysostomos is volgens mij een van de grootste kunstwerken. Ik hou ook heel veel van de nachtwake. Op zaterdag naar een of andere kleine oude kerk gaan; staan in het spaarzame licht met de geur van wierook om je heen; opgaan in jezelf, antwoorden zoe­ken op de eeuwige vragen: waarom, wanneer, waarheen, waartoe? Uit je overpeinzingen worden gewekt door het koor dat zingt ‘Ik strijd met vele hartstochten’ en jezelf toe­staan om opgetild te worden door de schitterende poëzie van die psalm, bezield te worden door een kalme extase als de koninklijke poorten geopend worden onder de klanken van ‘Prijs de hemelse Heer’ – oh, wat hou ik daar onbe­schrijfelijk veel van! Het is een van de grootste genoegens van mijn leven.”

Slappe aftreksels

Maar Tchaikovsky is ontevreden over bewerkingen van eeuwenoude liturgische muziek door kerkmusici als Bortnyansky. In de zomer van 1878 werkt hij aan zijn ‘Liturgie van St. Johannes Chrystostomos’, “onzeker als over één nacht ijs, pogend om de traditie, de heiligheid, de iconen muzikaal te omlijsten en terug te keren tot de kern van de kerkmuziek, die was vervreemd van haar oorsprong. Prutsers als Bortnyansky hadden de traditionele toonaarden van de kerkmuziek ver­laten en slappe aftreksels geproduceerd van de ooit zo vitale liturgieën. In deze kloosterkerk werd nog op volkse wijze gezongen, in de oude kerk­toonsoorten, zonder meerstemmigheid en verraderlijke versieringen. Ik hoopte vurig dat mijn liturgie zou lukken.”

Tussen hemel en aarde

In het Radio 4-programma ‘Tussen hemel en aarde’ werd aandacht besteed aan Tchaikovsky’s liefde voor religieuze muziek:

 

Advertenties

Nieuwjaarsdag 1889

Tchaikovsky op 1 januari 1889:Doornroosje-2
“Langzaam werd ik wakker, of liever: kwam ik bij bewustzijn. Het was al licht en buiten scheen de zon, maar in mijn hoofd heerste een diepe duisternis. Gisteren was het oudjaar, zo veel wist ik nog. Maar verder kon ik mij niets meer herinneren, zo dronken was ik geweest.
Ik besefte dat het nu 1 januari 1889 was – een nieuw jaar strekte zich voor mij uit. Mijn eerste besluit van dit jaar: geen wodka meer (in elk geval niet tijdens het diner). Ik stond op, energiek en vol goede moed, want de komende drie weken had ik gereserveerd voor mijn nieuwe liefde. Zij was nog ongevormd en liet zich niet horen, ik zag dat ze zich met geloken ogen verborg achter de kerstboom. Maar ik mocht haar uit haar tent lokken, ten dans vragen, verleiden, uitnodigen om de boze buitenwereld het hoofd te bieden en volop vrouw te worden. De potloden waren geslepen, het muziekpapier lag klaar, mijn notitieboekje was onder handbereik. ‘Doornroosje’ schreef ik op, ‘opus 66’.”
Uit: De dood van Pyotr Ilyich, blz. 408

 

Romeo & (maestro) Julia

In oktober was ik met de boekentafel aanwezig bij de tv-opnames van Maestro Jules. Een wat merkwaardige benaming van een dirigent met roesjes aan zijn mouwen en een figuur op zijn rug, die de opbouw van meesterwerken ‘onthult’ met behulp van het Radio Filharmonisch Orkest. In dit geval was dat ‘Romeo & Julia’ van Tchaikovsky.

romeo_julia_okt-2016

Maestro Jules heeft nu ook een exemplaar van ‘De dood van Pyotr Ilyich’ in huis. Samen met mijn dochter luisterde ik naar de integrale uitvoering na de pauze:

romeo_julia_okt-2016-2

 

We gaan naar Het Concertgebouw!

russisch_jeugdorkestGroot nieuws: op 8 november staan we met een boekentafel in de foyer van Het Concertgebouw. Die avond speelt het Russisch Jeugd Symfonie Orkest onder leiding van de befaamde violist/dirigent Yuri Bashmet de Vijfde Symfonie van Tchaikovsky. We hebben hoge verwachtingen van deze avond, zowel wat betreft de belangstelling voor De dood van Pyotr Ilyich, als wat betreft de muziek. Want u weet het: alles klinkt (en gaat?) beter in Het Concertgebouw!

Hans Haffmans: ‘Het boek leest als een tierelier!’

Het pad van een auteur die zijn eigen boek uitgeeft, gaat niet over rozen. Hij moet voortdurend aan de weg timmeren, mensen lastigvallen met zijn boek, vooral ook mensen die van muziek houden en  bij radio, tv, krant e.d werken.
Afgelopen najaar zocht ik contact met Hans Haffmans (Radio 4, Podium en andere programma’s) en bezorgde hem een boek. In oktober kreeg ik een mailtje dat hij er rond kerst aandacht aan wilde besteden. Ging niet door. Vorig maand schreef ik weer eens een mailtje. Tevergeefs – leek het. Want toen kwam de uitnodiging om in de uitzending te komen praten over ‘De dood van Pyotr Ilyich’, naar aanleiding van Tchaikovsky’s Pique Dame in Amsterdam. ‘Vijf minuten, meer niet’, mailde de redactie. Het werden er twaalf.

Radio4-Hans_HaffmansOp 22 juni was het zover:

 

Manfred: het échte slot

Jaap van Zweden liet het Rotterdams Philharmonisch Orkest de slotminuten van het eerste deel van Tchaikovsky’s Manfredsymfonie nóg een keer spelen aan het eind van de symfonie:

Een lekkere uitsmijter! Daar hield Tchaikovsky toch zo van? Maar wacht maar tot je het échte slot hoort (en let op de uitwerking die deze muziek op je heeft):

 

Feest in ‘de Doelen’

“Het boek ligt thuis. Maar wilt u uw handtekening op het concertprogramma zetten? Dan bewaar ik dat in het boek”, vroeg een lezeres van ‘De dood van Pyotr Ilyich’ mij bij de boekentafel in de Doelen in Rotterdam.

Jaap van Zweden

Jaap van Zweden dirigeerde op 3 en 4 maart De_Doeleneen prachtig concert in de Doelen , met indrukwekkende muziek van onze ‘eigen’ Tristan Keuris en een schitterende uitvoering van Tchaikovsky’s weinig gespeelde, maar fantastische Manfredsymfonie.

40 boeken gesigneerd

Voor mij was het dubbel feest, want de Doelen stelde mij in staat om in de pauze van beide concerten mijn boek te signeren. Veertig concertbezoekers vonden de weg naar de boekentafel! En voor het eerst ontmoette ik een lezeres die het boek al had – gekregen van haar moeder voor haar verjaardag. Of ik mijn handtekening dan maar op het concertprogramma wou zetten?

De Svetlanov-variant

Van Zweden dirigeerde een majestueuze en dynamische Manfred-symfonie, met twee opwindende slotminuten aan het eind van het eerste deel (zie mijn eerdere bericht). Het publiek was zó enthousiast, dat er na dat eerste deel een luid en langdurig applaus klonk. Het leek of de tijden van Tchaikovsky terugkeerden, toen het publiek na elk deel zijn waardering liet blijken.
Maar wie schetste mijn verbazing bij het slot van de symfonie, waarin Tchaikovsky deze twee minuten in gewijzigde vorm herhaalt en laat uitmonden in orgelspel en een ingetogen eindspel van drie minuten dat in stilte oplost. Maar niet bij Jaap van Zweden: met een grote zwaai bladerde hij terug in zijn partituur (hoe deed het orkest dat?) en herhaalde de befaamde twee minuten, maar nu als uitsmijter van de symfonie.

Bloemen en bonbons

SvetlanovDit einde staat bekend als de Svetlanov-variant, bedacht door de Russische dirigent Yevgeny Svetlanov, ooit chef-dirigent van het Residentieorkest. Leo Samama vertelt dat de voorzitter van dat orkest de heer Svetlanov eens, gewapend met bloemen en bonbons, bezocht met het dringende verzoek om de originele Manfred te dirigeren. Onverrichterzake, nog steeds mét bloemen en bonbons, keerde de voorzitter huiswaarts. Ook andere dirigenten kiezen nogal eens voor de Svetlanov-variant.

Effectbejag?

Mogen we iets ten nadele van Jaap van Zweden zeggen, onze nationale trots die het tot dirigent van het New York Philharmonic heeft geschopt? Liever niet natuurlijk, maar ik vind dit een ernstige beschadiging van een kunstwerk, vergelijkbaar met:

  1. De Mattheuspassion eindigt te somber. We plakken er een stukje Weinachtsoratorium aan vast.
  2.  De Nachtwacht is te groot. We zagen er een stuk af.
  3. Shakespeare’s Hamlet is te depressief. We laten hem met Ophelia trouwen en sturen hen op huwelijksreis.

hamlet_always_about_you_to_be_no

 

 

 

 

“Zo goed was muziek componeren nog nooit gelukt!”

Twee minuten uit de Manfred-symfonie

Op 3 en 4 maart speelt het RFO onder Jaap van Zweden de Manfred-symfonie van Tchaikovsky. In ‘De dood van Pyotr Ilyich’ gaat het over het einde van het eerste deel:

“Ik voelde mij vaak een zwerver op deze wereld, net als Manfred, en wie kon zeggen waar mijn leven op uit zou lopen? Daarom hield ik van deze symfonie, en dan voor­al van de laatste paar minuten van het eerste deel, als de muziek in een woedende stroomversnelling raakt die alles met zich meesleept – hoop, verwachting, liefde, en hoe! Je kon onopgemerkt ten onder gaan, zielig, hulpeloos; maar wat een ondergang was dit: ziedend, machtig, met roffe­lende pauken, stralende hoorns, schetterende trombones, tenhemel­schreiende violen – mijn god, zo goed was muziek componeren nog nooit gelukt!”

Beluister hier die twee minuten (KCO, Bernard Haitink):

Manfred

3 & 4 maart: signeersessie in De Doelen

Op 3 en 4 maart is het feest voor Tchaikovsky-liefhebbers: Jaap_van_Zwedenhet RFO (Rotterdams Filharmonisch Orkest) speelt onder Jaap van Zweden de Rococo-variaties en de onbekende, maar fantastische Manfred-symfonie van Pyotr Ilyich.

Signeren
Nog leuker: op beide avonden signeer ik tijdens de pauze mijn Tchaikovsky-roman ‘De dood van Pyotr Ilyich’. Ook de rest van het jaar zal mijn roman te koop zijn in de winkel van De Doelen.

 

De roddels van Witteman

“Tchaikovsky was homo! En niet zo’n klein beetje ook!” roept Paul Witteman uit in zijn programma ‘Podium Witteman’ (7-2-2016), alsof hij zélf met de Russische componist naar bed is geweest.

En dat was nog maar het begin van zijn reeks Tchaikovsky-karikaturen. Oordeel zelf:

Alle karikaturale onzin die al meer dan een eeuw over deze componist de ronde doet, wordt ‘smakelijk’ opgedist, alsof we naar een roddelrubriek kijken. Waar is de ooit zo kritische journalist Witteman gebleven? Ik ga hem mijn Tchaikovsky-roman geven, ‘De dood van Pyotr Ilyich’. Daar kan Paul lezen over de mens Tchaikovsky. Hopelijk leert hij dan om zijn driften een beetje te beheersen.